Η Επανάσταση του 1821 στον ελληνικό κινηματογράφο

Η Επανάσταση του 1821 έχει αποτυπωθεί στον ελληνικό κινηματογράφο με ελάχιστα αξιόλογα αποτελέσματα. Οι περισσότερες ταινίες που σχετίζονται με το ιστορικό αυτό γεγονός θεωρούνται σήμερα «καλτ», μια κατηγορία που εστιάζει στην αποφυγή ψυχρής κριτικής. Παρά τις πολλές προσπάθειες, οι περισσότερες παραγωγές χαρακτηρίζονται από προπαγανδιστικά στοιχεία και εθνικιστικές υπερβολές, στοιχεία που παρατηρούνται και σε ταινίες που αναφέρονται στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, την κατοχή, καθώς και την αντίσταση.

Είναι απαραίτητο να σημειωθεί πως, αν και η επανάσταση αυτή θα μπορούσε να προσφέρει υλικό για σπουδαίες κινηματογραφικές στιγμές, η ελληνική βιομηχανία την έχει προσεγγίσει με ένα περιορισμένο και μονόπλευρο τρόπο. Οι ήρωες και οι ιστορικές μορφές, όπως ο Γιώργος Καραϊσκάκης, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Αθανάσιος Διάκος και ο Μακρυγιάννης, συχνά αγνοούνται ή παραμορφώνονται, γεγονός που παραπέμπει σε μια επιφανειακή αναπαράσταση του ιστορικού παρελθόντος η οποία δεν είναι πιστή στην ιστορική αλήθεια.

Σημαντικός παράγοντας για τη χαμηλή ποιότητα των ταινιών που αφορά την Επανάσταση είναι το υψηλό κόστος παραγωγής που απαιτούν οι ιστορικές ταινίες, όπως σκηνικά, κοστούμια, όπλα και εκπαιδευμένους κομπάρσους. Πολλές φορές, οι ταινίες αυτές, από τις μάχες που δείχνουν να είναι αστείες μέχρι τους αναχρονισμούς, αποτυγχάνουν να αποδώσουν πιστά το πνεύμα της εποχής, κλείνοντας το μάτι σε ανόητες παραστάσεις. Οι επικριτές συχνά ειρωνεύονται την ερασιτεχνική θεατρικότητα και τις ατέλειες που υπάρχουν, όπως μοντέρνα κουρέματα και ρούχα που φαντάζουν αταίριαστα με την χρονική περίοδο της Επανάστασης.

Στη διάρκεια της Εθνικής Εορτής, είναι μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να προσεγγίσουμε ορισμένες ταινίες που έχουν καταφέρει, αν και περιορισμένα, να αποδώσουν με ευαισθησία τους ήρωες και τις κλασικές γραφικότητες που γίνονται παράδοση τα τελευταία χρόνια. Μέσα από αυτή την αναδρομή αυτής της θεματικής, αναδεικνύονται τόσο οι αρνητικές πτυχές όσο και κάποιες φωτεινές εξαιρέσεις του ελληνικού κινηματογράφου.

Μπουμπουλίνα

Το 1959, ο Κώστας Ανδρίτσος παρουσιάζει μια αξιοπρεπή ταινία για την ηρωίδα της Επανάστασης, Ειρήνη Παππά, που φέρνει μια νέα πνοή στην ιστορία στο φιλμ. Στον ρόλο του «κακού» συμμετέχει ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ενώ η ταινία περιλαμβάνει και άλλες γνωστές μορφές του ελληνικού θεάτρου, όπως οι Ανδρέας Μπάρκουλης, Μιράντα Μυράτ, Χριστόφορος Νέζερ, και Γεωργία Βασιλειάδου. Αυτή η παραγωγή προβάλλεται ως μία από τις εξαιρέσεις στον χώρο του ελληνικού κινηματογράφου για την Επανάσταση.

Η Λίμνη των Στεναγμών

Μέσα στο 1959, η Ειρήνη Παππά πρωταγωνιστεί και πάλι ως «Κυρά Φροσύνη» στη ταινία του Γρηγόρη Γρηγορίου. Αυτή η ταινία εστιάζει κυρίως στον έρωτα της Φροσύνης με τον γιο του Αλή Πασά, Μουχτάρ, τον οποίο ερμηνεύει ο Ανδρέας Μπάρκουλης. Παρά την συμπαθητική παραγωγή, δεν αποφεύγονται οι γραφικότητες, ενώ ο Τζαβαλάς Καρούσος στο ρόλο του Αλή Πασά αποτυγχάνει να αποδώσει επιτυχώς την εικόνα του ηγεμόνα, εμφανιζόμενος ως ξεμωραμένος γέρος. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ίδια περίπου ιστορία είχε προηγουμένως μεταφερθεί στον κινηματογράφο από τον Στέφανο Στρατηγό, με τίτλο «Ο Αλή Πασάς και η κυρά Φροσύνη».

Σαράντα Παλικάρια

Το 1961, ο Γιώργος Πετρίδης φέρνει στο κοινό μια ταινία με αρκετές κωμικές, αλλά και τραγικές πτυχές. Το σενάριο ακολουθεί έναν τσοπάνο που συμμετέχει στους αγώνες του Κίτσου και των παλικαριών του κατά των Τούρκων. Παρά τη συμμετοχή ενός αξιόλογου καστ όπως οι Ανδρέας Ντούζος, Κώστας Καζάκος, Κώστας Ρηγόπουλος και Λαυρέντης Διανέλλος, η ταινία καταλήγει να είναι ένα μνημείο ανέμπνευστης γραφικότητας και κακοτεχνίας.

Παπαφλέσσας

Το 1971, στην προσπάθειά του να δημιουργήσει το «Μπεν Χουρ» της ελληνικής κινηματογραφίας, ο Ερρίκος Ανδρέου δημιουργεί μια φιλόδοξη παραγωγή, με κόστος άνω των 12 εκατομμυρίων δραχμών. Στην ταινία, οι ήρωες αναπαριστώνται χωρίς έμπνευση, ενώ το σενάριο περιέχει πολλές ανακρίβειες και χαμένες ευκαιρίες. Αν και ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ προσφέρει μια υπερβολική ερμηνεία στον ρόλο του Παπαφλέσσα, η ταινία χαρακτηρίζεται από αρκετούς άλλους ηθοποιούς όπως οι Αλέκος Αλεξανδράκης, Άγγελος Αντωνόπουλος, Κάτια Δανδουλάκη και άλλοι, οι οποίοι παραμένουν σχεδόν απαρατήρητοι.

Μαντώ Μαυρογένους

Η ταινία του Κώστα Καραγιάννη του 1971 με πρωταγωνιστές τους Τζένη Καρέζη και Πέτρο Φυσσούν είναι μια παραγωγή που δεν ανταγωνίζεται την ποιότητα των προηγούμενων ταινιών. Το σενάριο, που ασχολείται με την ιστορία της Μαυρογένους και τον διχασμό των Ελλήνων, δεν έχει την απαιτούμενη γραφή που περιμένει κανείς από μια ιστορική ταινία. Οι σκηνές αυτής της ταινίας χαρακτηρίζονται από γκροτέσκο περιεχόμενο και οι πρωταγωνιστές εκτελούνται κυριολεκτικά από την αδυναμία του σεναρίου και του σκηνοθέτη.

Σουλιώτες

Το 1972, ο Δημήτρης Παπακωνσταντής καταθέτει μια κινηματογραφική παραγωγή με παιδαριώδες σενάριο, ελαφρύτητα και πλήρη απομάκρυνση από την σκληρότητα της πραγματικής ιστορίας. Η ταινία, βασισμένη στο μυθιστόρημα του Μιχάλη Περάνθη, εισάγει έναν κόσμο που φαίνεται λιγότερο σοβαρός από την ιστορική του βάση. Ο Χρήστος Πολίτης, η Κάτια Δανδουλάκη, ο Γιάννης Κατράνης, η Αλέκα Κατσέλη και ο Φερνάντο Σάντσο συμμετέχουν, όμως η ταινία ουσιαστικά δεν κατορθώνει να αποδώσει την εντιμότητα που απαιτούν οι ιστορικές παραγωγές.

Η Δίκη των Δικαστών

Το 1974, ο Πάνος Γλυκοφρύδης φέρνει στο προσκήνιο την ιστορία της δίκης των Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα, με σενάριο που θα μπορούσε να αποδώσει με μεγαλύτερη ικανότητα την ιστορική πραγματικότητα. Η ταινία εξερευνά τη στάση του δικαστή Αναστάσιου Πολυζωίδη, που βρίσκει δυσκολίες να εξισορροπήσει τις ιδέες του με την επίσημη αφήγηση. Η παρουσία του Μάνου Κατράκη στον ρόλο του Κολοκοτρώνη προσφέρει μια ανάσα ποιότητας, όμως οι υπόλοιποι ηθοποιοί καλούνται να ανταγωνιστούν με ένα σενάριο που δεν τους δίνει την ευκαιρία να αναδείξουν τους χαρακτήρες τους.

Στο σύνολό τους, οι ταινίες που σχετίζονται με την Επανάσταση του 1821 αποτυπώνουν ένα σημαντικό αλλά εν πολλοίς αναξιοποίητο κομμάτι της ελληνικής ιστορίας. Υπογραμμίζουν τις προκλήσεις και τις αποτυχίες της ελληνικής παραγωγής όταν προσπαθεί να αναδείξει το εθνικό αφήγημα, περιμένοντας ίσως μελλοντικές γενιές καλλιτεχνών να δώσουν τα εύσημα στους ήρωες και στις θυσίες που σημάδεψαν τον απελευθερωτικό αγώνα της πατρίδας.

Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ (Χ. Αναγνωστάκης)